Ανδρομάχη: Η Στρατηγική της Σιωπής – Μέρος 2ο

 Μια Ηρωίδα χωρίς Φασαρία σε έναν Κόσμο που Ουρλιάζει

της Άννας Ραζή

Στην κλασική τραγωδία, έχουμε συνηθίσει τους ήρωες να καταλαμβάνουν τη σκηνή με μεγάλες χειρονομίες, κραυγές απόγνωσης και εντυπωσιακές αποφάσεις που αντηχούν στους τοίχους των παλατιών. Ο Πύρρος απειλεί με τη δύναμη του νικητή, ο Ορέστης παρασύρεται από έναν παραλογισμό που τον καταπίνει, η Ερμιόνη εκρήγνυται από μια ζήλια που θυμίζει πυρκαγιά. Όλοι τους «θορυβούν» απεγνωσμένα, προσπαθώντας να επιβάλουν τη θέλησή τους στον άλλον, να τον μετακινήσουν, να τον λυγίσουν.

Και μετά, υπάρχει η Ανδρομάχη.

Σε αυτό το δεύτερο μέρος του αφιερώματός μας, θα δούμε πώς ο Jean Racine δημιούργησε κάτι μοναδικό: μια ηρωίδα που δρα «χωρίς κρότο» (sans fracas). Η Ανδρομάχη δεν διεκδικεί τον προβολέα, δεν βγάζει πύρινους λόγους για να πείσει το κοινό. Κι όμως, είναι εκείνη που κινεί τα νήματα του πεπρωμένου, μετατρέποντας την αδυναμία της στην πιο αδιαπέραστη μορφή εξουσίας που γνώρισε ποτέ η λογοτεχνία.

Η Μητρότητα ως Πολιτικό και Ηθικό Οχυρό

Για την Ανδρομάχη, ο γιος της, ο Αστυάνακτας, δεν είναι απλώς ένα παιδί που πρέπει να σωθεί από μητρικό ένστικτο. Είναι ο «τόπος της ηθικής της κυριαρχίας». Σε έναν κόσμο όπου της έχουν πάρει τα πάντα —άντρα, πατρίδα, ελευθερία, αξιοπρέπεια— το παιδί είναι το τελευταίο σύνορο. Είναι το μοναδικό σημείο όπου ο Πύρρος, παρ’ όλη την ισχύ του, δεν μπορεί να εισβάλει χωρίς τη δική της συγκατάθεση.

Εδώ κρύβεται ένα βαθύ ψυχολογικό παιχνίδι: Προστατεύοντας τον γιο της, η Ανδρομάχη δεν κάνει απλώς το καθήκον της ως μάνα. Κρατά ζωντανή μια ολόκληρη ιστορία, μια μνήμη που οι νικητές θέλουν απεγνωσμένα να σβήσουν για να νιώσουν επιτέλους ασφαλείς στον θρόνο τους. Η μητρότητα εδώ γίνεται η υπέρτατη πράξη αντίστασης. Είναι η άρνηση να αφήσει το μέλλον να υποταχθεί στο «τώρα» των κατακτητών. Για την Ανδρομάχη, η ζωή του παιδιού της είναι η επιβίωση της Τροίας μέσα στην καρδιά της Ελλάδας.

Η Τέχνη του να λες «Ναι» χωρίς να Προδίδεις τον εαυτό σου

Η πιο συγκλονιστική στιγμή της τραγωδίας —εκείνη που συχνά παρεξηγείται— είναι όταν η Ανδρομάχη δέχεται να παντρευτεί τον Πύρρο. Πολλοί το είδαν ως συνθηκολόγηση, ως την τελική ήττα μιας γυναίκας που δεν άντεξε άλλο. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για έναν μεγαλοφυή ηθικό ελιγμό, μια ψυχολογική στρατηγική που αφήνει τον Πύρρο με τα χέρια άδεια, ενώ νομίζει ότι κρατάει το τρόπαιό του.

Η Ανδρομάχη κάνει έναν σαφή, σχεδόν χειρουργικό διαχωρισμό ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή:

• Στο εξωτερικό πεδίο: Δίνει το «ναι», δανείζει το όνομά της και την παρουσία της στον Πύρρο. Είναι το τίμημα για να εξασφαλίσει τη ζωή του γιου της.

• Στο εσωτερικό οχυρό: Παραμένει απόλυτα ανέπαφη. Η καρδιά της και η πίστη της στον Έκτορα δεν μετακινούνται ούτε χιλιοστό.

Αυτή η «κυριαρχία του εσωτερικού κόσμου» είναι το μεγαλύτερο μάθημα του Ρασίν. Μας δείχνει ότι η πραγματική ελευθερία δεν είναι το να κάνεις πάντα αυτό που θέλεις, αλλά το να παραμένεις κύριος του νοήματος της ύπαρξής σου. Ο Πύρρος νομίζει ότι την κατέκτησε, αλλά στην πραγματικότητα παίρνει μια σκιά, μια παρουσία κενή από συναίσθημα. Η νίκη του είναι μια θλιβερή οφθαλμαπάτη, γιατί η Ανδρομάχη έχει ήδη αποσύρει τον εαυτό της από τη συναλλαγή.

Ο Θάνατος ως η Απόλυτη Ελευθερία

Η ψυχολογική ένταση κορυφώνεται όταν συνειδητοποιούμε ότι η Ανδρομάχη προχωρά προς τον γάμο έχοντας ήδη σχεδιάσει το τέλος της. Για εκείνη, ο θάνατος δεν είναι μια ρομαντική φυγή ή μια πράξη απόγνωσης. Είναι η τελευταία εγγύηση της ελευθερίας της. Σχεδιάζει να πεθάνει αμέσως μετά την τελετή, έχοντας εκπληρώσει το χρέος της: να σώσει το παιδί της (το μέλλον) και να παραμείνει πιστή στον άνδρα της (το παρελθόν).

Αυτή η «ήσυχη» αποδοχή του θανάτου την κάνει απρόσβλητη. Δεν μπορείς να εκβιάσεις κάποιον που έχει ήδη αποδεχτεί την απώλεια της ζωής του προκειμένου να μην προδώσει την ουσία του. Εκεί που οι άνδρες της τραγωδίας παραπαίουν ανάμεσα σε αντικρουόμενες επιθυμίες και ανασφάλειες, η Ανδρομάχη χτίζει μια συνοχή από γρανίτη. Η δική της «ακινησία» αναδεικνύει την αστάθεια των άλλων. Όσο πιο πολύ εκείνοι προσπαθούν να την ταράξουν, τόσο πιο πολύ αποκαλύπτουν τη δική τους εσωτερική σύγχυση.

Μια Ηρωίδα για το Σήμερα

Η Ανδρομάχη του Ρασίν παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρη γιατί μας μιλά για την αντοχή κάτω από την πίεση. Μας δείχνει ότι η δύναμη δεν βρίσκεται πάντα στην επίθεση, αλλά στη διάρκεια. Στην ικανότητα να κρατάς την εσωτερική σου πυξίδα σταθερή, ακόμη και όταν ολόκληρος ο κόσμος γύρω σου προσπαθεί να σε πείσει ότι η προδοσία είναι ο μόνος τρόπος επιβίωσης.

Δεν χρειάζεται να φωνάζεις για να ακουστείς. Δεν χρειάζεται να επιτίθεσαι για να νικήσεις. Μερικές φορές, η μεγαλύτερη επανάσταση είναι η σιωπηλή άρνηση να γίνεις «αντικείμενο» στις διαθέσεις των άλλων. Η Ανδρομάχη μας διδάσκει ότι ακόμη και στην πιο σκοτεινή φυλακή, ο άνθρωπος μπορεί να παραμείνει κυρίαρχος, αρκεί να μην παραχωρήσει ποτέ το δικαίωμα να ορίζει ο ίδιος τι είναι ιερό για την καρδιά του.