Ανδρομάχη: Η γυναίκα που μετέτρεψε τη σιωπή της σε όπλο – Μια ανατομία του απόλυτου πάθους – ΜΕΡΟΣ 1ο
Ο κύκλος των χαμένων εραστών: Η γεωμετρία του πάθους στο παλάτι της Ηπείρου
της Άννας Ραζή
Αν κάποιος μας ζητούσε να ταξιδέψουμε πίσω στη Γαλλία του 17ου αιώνα, η φαντασία μας θα πλημμύριζε από τις εικόνες του Grand Siècle (του μεγάλου Αιώνα): τεράστιες, επιβλητικές περούκες, η λάμψη των χρυσών αιθουσών στις Βερσαλλίες και ο «Βασιλιάς Ήλιος», ο Λουδοβίκος ΙΔ’, να ορίζει με μια του κίνηση την τύχη ολόκληρης της Ευρώπης. Ήταν μια εποχή που λάτρευε την τάξη, τη συμμετρία και τη γεωμετρία — από τους κήπους μέχρι την ανθρώπινη συμπεριφορά. Όμως, πίσω από αυτή την τέλεια, σχεδόν παγωμένη βιτρίνα, η γαλλική λογοτεχνία «έβραζε» από πάθη που καμία εθιμοτυπία δεν μπορούσε να χαλιναγωγήσει.
Σε αυτό το σημείο της ιστορίας εμφανίζεται ο Jean Racine. Ένας άνθρωπος που δεν διάλεξε να γράψει για ηρωικές μάχες σε ανοιχτά πεδία, αλλά για την αθέατη, αιματηρή μάχη που δίνει η ανθρώπινη καρδιά όταν παγιδεύεται ανάμεσα στο καθήκον και την επιθυμία. Στην Ανδρομάχη του, που ανέβηκε το 1667, ο Ρασίν παίρνει τα αποκαΐδια της Τροίας και τα μεταφέρει σε ένα κλειστοφοβικό σκηνικό, όπου οι διάδρομοι του παλατιού γίνονται πιο επικίνδυνοι από τα τείχη του Ιλίου. Εδώ, κάθε λέξη που ψιθυρίζεται ζυγίζει όσο ένα πεπρωμένο.
Ένα Γαϊτανάκι από Ανεκπλήρωτους Έρωτες
Για να καταλάβουμε την ένταση, πρέπει να δούμε το δράμα σαν μια αλυσίδα από ανθρώπους που κυνηγούν απεγνωσμένα ο ένας τη σκιά του άλλου, σε έναν κύκλο που μοιάζει να μην έχει έξοδο διαφυγής:
-
Στην άκρη της αλυσίδας βρίσκεται ο Ορέστης. Έρχεται στην Ήπειρο ως διπλωμάτης, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας άνδρας «διαλυμένος» από το πάθος. Κυνηγά την Ερμιόνη, την κόρη της Ωραίας Ελένης, με μια εμμονή που αγγίζει τα όρια της τρέλας.
-
Η Ερμιόνη, όμως, δεν έχει μάτια για εκείνον. Η δική της καρδιά είναι δοσμένη στον Πύρρο, τον γιο του Αχιλλέα, τον νικητή της Τροίας. Τον λατρεύει με έναν έρωτα εκρηκτικό, που μετατρέπεται σε φονικό μίσος κάθε φορά που εκείνος την αγνοεί.
-
Ο Πύρρος, ένας ήρωας που έχει μάθει να κατακτά τα πάντα με το σπαθί του, βρίσκεται τώρα ηττημένος από το βλέμμα μιας γυναίκας. Έχει χάσει το μυαλό του με την αιχμάλωτη του, την Ανδρομάχη. Είναι διατεθειμένος να προδώσει τους συμμάχους του, τους Έλληνες, ακόμη και την ίδια του την τιμή, για ένα δικό της χαμόγελο.
-
Και η Ανδρομάχη; Εκείνη παραμένει το πιο αινιγματικό πρόσωπο της ιστορίας. Μέσα στο παλάτι του εχθρού της, παραμένει πιστή στη μνήμη του νεκρού συζύγου της, του Έκτορα. Το μόνο που την κρατά στη ζωή είναι η προστασία του μικρού τους γιου, του Αστυάνακτα — του τελευταίου ζωντανού ίχνους της Τροίας.
Η «Καταδιωκόμενη Ηρωίδα» και το Παράδοξο της Σταθερότητας
Στη λογοτεχνία συχνά χρησιμοποιούμε τον όρο héroïne persécutée (καταδιωκόμενη ηρωίδα). Όμως στην περίπτωση της Ανδρομάχης, η καταδίωξη δεν είναι μια απλή υπόθεση σωματικής βίας. Ο Ρασίν χτίζει κάτι πολύ πιο υποχθόνιο: μια ηθική και ψυχολογική πολιορκία.
Η Ανδρομάχη δεν καταδιώκεται επειδή είναι αδύναμη, αλλά επειδή είναι ακλόνητη. Ο Πύρρος της θέτει ένα αδιανόητο, κυνικό δίλημμα: «Ή δέχεσαι να γίνεις γυναίκα μου και σώζω το παιδί σου, ή παραδίδω τον γιο σου στους Έλληνες για να τον σφάξουν μπροστά στα μάτια σου».
Είναι μια γυναίκα που έχει δει την πατρίδα της να καίγεται, τον άντρα της να σέρνεται στις λάσπες και την ελευθερία της να χάνεται. Της έχει απομείνει μόνο η μνήμη και το αίμα της. Και ενώ όλοι γύρω της «χορεύουν» στον ξέφρενο ρυθμό της αστάθειας —ο Πύρρος αλλάζει γνώμη κάθε λεπτό, η Ερμιόνη ουρλιάζει από ζήλια, ο Ορέστης καταρρέει— εκείνη επιλέγει τη σταθερότητα (constance). Μια στάση που για τους άλλους μοιάζει παθητική, αλλά στην πραγματικότητα είναι η πιο ακραία μορφή αντίστασης.
Η Σταθερότητα ως Πρόκληση
Η δύναμη της Ανδρομάχης βρίσκεται στην «ακινησία» της. Είναι ένας «μονόλιθος σιωπής» που αρνείται να μετακινηθεί από το κέντρο του βάρους της. Η δική της πίστη στον Έκτορα δεν είναι απλώς μια ρομαντική ανάμνηση· είναι μια ηθική επιλογή που ακυρώνει την εξουσία του Πύρρου.
Ο Πύρρος και ο Ορέστης εκπροσωπούν έναν έρωτα που θέλει να υποτάξει, να αλλάξει τον άλλον, να τον αναγκάσει να ξεχάσει την ταυτότητά του για να ικανοποιήσει τη δική τους ανάγκη. Η Ανδρομάχη τούς κοιτάζει και, χωρίς να χρειάζεται μεγάλα λόγια, τους αποκαλύπτει μια δυσάρεστη αλήθεια: μπορείς να φυλακίσεις ένα σώμα, μπορείς να εκβιάσεις μια απόφαση, αλλά δεν μπορείς να αγγίξεις το εσωτερικό οχυρό μιας ψυχής που έχει αποφασίσει τι είναι ιερό για εκείνη.
Όταν τελικά δέχεται τον γάμο για να σώσει τον Αστυάνακτα, δεν πρόκειται για συνθηκολόγηση. Είναι ένας μεγαλοφυής ελιγμός. Δέχεται να φορέσει το «προσωπείο» της συζύγου, δίνοντας στον Πύρρο μια παρουσία άδεια από συναίσθημα. Μας διδάσκει ότι η πραγματική ηθική δεν βρίσκεται στις ηρωικές κραυγές, αλλά στην ικανότητα να μην προδίδεις τον εαυτό σου, ακόμη και όταν ολόκληρος ο κόσμος σε πιέζει να γίνεις κάποιος άλλος. Η Ανδρομάχη δεν κερδίζει τη μάχη με τα όπλα, αλλά με την άρνησή της να λυγίσει μπροστά στην αστάθεια των «νικητών».
